Joanna Lewandowska-Bieniek
Dietetyk, diagnosta laboratoryjny i fitoterapeuta w jednym! Jej pasją jest szeroko pojęte zdrowie, które wspiera dietą oraz ziołami.
Data publikacji
3/7/2026
Badania krwi to podstawowe narzędzie diagnostyczne, które pozwala ocenić ogólny stan zdrowia. Analizowane w nich wskaźniki, czyli markery – takie jak poziom glukozy, cholesterolu czy hormonów tarczycy – pomagają diagnozować i monitorować choroby przewlekłe. Odrębną grupę stanowią markery nowotworowe we krwi, które są kluczowe w onkologii. Są to substancje, których stężenie może wzrastać w odpowiedzi na rozwój nowotworu, jednak ich podwyższony poziom nie zawsze jest jednoznacznym dowodem na obecność raka.
Markery w badaniach krwi dzieli się na kilka głównych kategorii, w zależności od ich budowy chemicznej i pochodzenia. Każda z tych grup znajduje inne zastosowanie w diagnostyce. Do najważniejszych rodzajów należą:
Antygeny płodowo-zarodkowe – substancje produkowane w życiu płodowym, które u dorosłych mogą pojawić się w przebiegu niektórych nowotworów. Przykłady to CEA (antygen rakowo-płodowy) i AFP (alfa-fetoproteina).
Antygeny nowotworowe – białka obecne na powierzchni komórek rakowych, np. CA 125, CA 19-9 czy CA 15-3.
Hormony – ich nadmierna produkcja może świadczyć o nowotworach gruczołów dokrewnych. Należą do nich m.in. kalcytonina, TSH czy beta-HCG (gonadotropina kosmówkowa), która jest również antygenem łożyskowym.
Enzymy – ich aktywność we krwi może wzrastać w wyniku rozpadu komórek nowotworowych. Przykładem jest PSA (swoisty antygen sterczowy).
Markery narządowo swoiste – substancje charakterystyczne dla konkretnego organu jak tyreoglobulina dla tarczycy.
Choć istnieje wiele markerów, kilka z nich ma szczególne znaczenie w onkologii. Warto jednak pamiętać, że żaden marker nie jest w 100% swoisty dla nowotworu, a podwyższony wynik mogą powodować również inne schorzenia. Właśnie dlatego markery nowotworowe we krwi służą głównie do oceny skuteczności terapii, wczesnego wykrywania wznowy i prognozowania, a znacznie rzadziej do badań przesiewowych. Do najczęściej oznaczanych należą PSA (rak prostaty), CA 125 (rak jajnika), CEA (rak jelita grubego) oraz AFP (rak wątroby i jądra). Ostateczna interpretacja wyników zawsze wymaga analizy trendu w czasie i uwzględnienia pełnego obrazu klinicznego pacjenta.
Antygen swoisty dla prostaty (PSA) to białko produkowane przez komórki gruczołu krokowego, a jego stężenie we krwi jest kluczowym wskaźnikiem w diagnostyce i monitorowaniu raka prostaty. Norma zależy od wieku, ale ogólnie przyjmuje się, że całkowite PSA (tpsa) nie powinno przekraczać 4,0 ng/ml. Wartości w przedziale 4-10 ng/ml, określane jako „szara strefa”, wymagają dalszej diagnostyki, np. oznaczenia stosunku wolnego PSA do całkowitego (fpsa/tpsa) – gdy wskaźnik ten spada poniżej 10%, prawdopodobieństwo raka rośnie.
Marker CA 125 to glikoproteina, której podwyższone stężenie najczęściej kojarzone jest z rakiem jajnika. Norma dla tego wskaźnika wynosi zazwyczaj poniżej 35 U/ml, a jego kluczowe znaczenie polega na monitorowaniu odpowiedzi na leczenie oraz wczesnym wykrywaniu nawrotu choroby.
Antygen rakowo-płodowy (CEA) to marker wykorzystywany przede wszystkim w monitorowaniu leczenia raka jelita grubego. Jego poziom koreluje ze stopniem zaawansowania choroby – im wyższe stężenie, tym bardziej zaawansowany nowotwór. Prawidłowa interpretacja wyniku CEA wymaga uwzględnienia, czy pacjent pali papierosy. Dla osób niepalących norma wynosi do 5 ng/ml, podczas gdy u palaczy może sięgać nawet 7 ng/ml. Systematyczny wzrost poziomu CEA po zakończonym leczeniu może być pierwszym sygnałem wznowy choroby. Podwyższone wartości obserwuje się również w innych nowotworach (płuc, trzustki, piersi) oraz w schorzeniach nienowotworowych, takich jak marskość wątroby, zapalenie trzustki czy choroby zapalne jelit.
Marker CA 19-9 to antygen związany głównie z nowotworami układu pokarmowego, a jego największe znaczenie diagnostyczne przypisuje się rakowi trzustki. Norma dla CA 19-9 wynosi zazwyczaj poniżej 37 U/ml. Podobnie jak inne markery, nie jest on jednak wskaźnikiem swoistym. Jego stężenie może być podwyższone również w przebiegu innych chorób, takich jak zapalenie trzustki, choroby dróg żółciowych (np. kamica), marskość wątroby czy cukrzyca. Czułość tego markera w diagnostyce raka trzustki jest ograniczona, zwłaszcza we wczesnych stadiach, kiedy jego poziom może pozostawać w normie. Dlatego badanie to jest cenniejsze w monitorowaniu leczenia i wykrywaniu nawrotów niż w pierwotnej diagnostyce.
Alfa-fetoproteina (AFP) to białko syntetyzowane w dużych ilościach w okresie płodowym, dlatego u dorosłych jej stężenie jest znikome. Znaczący wzrost poziomu AFP jest silnie powiązany z pierwotnym rakiem wątrobowokomórkowym (HCC) – podwyższone wartości stwierdza się u ok. 90% chorych, a stężenie powyżej 400 µg/l przy obecności guza w wątrobie jest niemal jednoznaczne z diagnozą.
Marker CA 15-3 to antygen znajdujący zastosowanie głównie w diagnostyce i monitorowaniu raka piersi. Jego norma zazwyczaj nie przekracza 33-35 U/ml. Stężenie tego markera rośnie wraz ze stopniem zaawansowania choroby, a najwyższe wartości obserwuje się u pacjentek z przerzutami do innych narządów, np. kości czy wątroby. Z tego powodu CA 15-3 ma ograniczone zastosowanie w wykrywaniu wczesnych stadiów raka piersi, ale jest niezwykle użyteczny w ocenie odpowiedzi na leczenie i wczesnym wykrywaniu wznowy. Warto pamiętać, że jego poziom może być podwyższony także w innych nowotworach (np. płuc, jajnika) oraz w stanach nienowotworowych, takich jak marskość wątroby czy nawet w III trymestrze ciąży.
Gonadotropina kosmówkowa (beta-HCG) to hormon powszechnie kojarzony z ciążą. Jednak jej obecność we krwi poza tym okresem może być sygnałem alarmowym, ponieważ w onkologii beta-HCG pełni rolę ważnego markera. U kobiet podwyższone stężenie może wskazywać na choroby trofoblastyczne, takie jak zaśniad groniasty czy kosmówczak złośliwy. Z kolei u mężczyzn jest to kluczowy wskaźnik w diagnostyce niektórych typów raka jądra. Norma dla osób niebędących w ciąży wynosi poniżej 5 miu/ml. Wykrycie podwyższonego poziomu beta-HCG wymaga pilnej diagnostyki onkologicznej i staje się podstawą do monitorowania skuteczności terapii.
Kalcytonina to hormon produkowany przez komórki C tarczycy. Jest uznawana za najczulszy i najbardziej swoisty marker raka rdzeniastego tarczycy (MTC). Jej stężenie jest podwyższone u niemal wszystkich pacjentów z tym typem nowotworu, co czyni ją doskonałym narzędziem do wczesnego wykrywania choroby. Badanie poziomu kalcytoniny jest również kluczowe w monitorowaniu pacjentów po leczeniu, ponieważ jej wzrost może jako pierwszy sygnalizować wznowę. Chociaż jest to marker o wysokiej specyficzności, podwyższone wartości mogą sporadycznie występować w przypadku łagodnego przerostu komórek C lub w przebiegu innych, rzadkich nowotworów (np. raka płuc). Ostateczne potwierdzenie diagnozy zawsze wymaga wykonania biopsji tarczycy.
Tyreoglobulina (Tg) to białko produkowane wyłącznie przez komórki pęcherzykowe tarczycy. Stosuje się ją głównie do monitorowania pacjentów po całkowitym usunięciu gruczołu z powodu zróżnicowanego raka tarczycy (brodawkowatego lub pęcherzykowego). Po skutecznej operacji i leczeniu jodem promieniotwórczym jej poziom powinien być niewykrywalny. Ponowne pojawienie się tyreoglobuliny we krwi świadczy o wznowie choroby. Kluczowe znaczenie w interpretacji ma jednoczesne oznaczenie przeciwciał anty-TG, których obecność może zakłócać pomiar, dając fałszywie niskie wyniki. Dlatego ocena stężenia tyreoglobuliny po operacji tarczycy zawsze musi uwzględniać status tych przeciwciał.
Samodzielna interpretacja wyników markerów nowotworowych jest zdecydowanie odradzana, gdyż może prowadzić do niepotrzebnego stresu. Warto pamiętać, że pojedynczy, nawet podwyższony wynik rzadko stanowi podstawę do diagnozy. Prawidłowa interpretacja opiera się na kilku filarach:
Porównanie z normą – wynik odnosi się do zakresu referencyjnego laboratorium.
Analiza trendu w czasie – systematyczny wzrost stężenia jest bardziej niepokojący niż jednorazowe odchylenie.
Kontekst kliniczny – wynik ocenia się, uwzględniając objawy pacjenta, wyniki badań obrazowych (USG, TK) i inne czynniki ryzyka.
Tylko lekarz jest w stanie prawidłowo połączyć te elementy w spójną całość diagnostyczną.
Każdy marker nowotworowy ma określony zakres referencyjny, czyli normę. Wartości te mogą się nieznacznie różnić w zależności od laboratorium i stosowanej metody analitycznej, dlatego zawsze należy odnosić się do norm podanych na wydruku wyniku. Przykładowe, ogólnie przyjęte normy markerów nowotworowych to:
PSA całkowity: poniżej 4,0 ng/ml
CA 125: poniżej 35 U/ml
CEA: poniżej 5 ng/ml (dla niepalących)
CA 19-9: poniżej 37 U/ml
AFP: poniżej 10-20 ng/ml
CA 15-3: poniżej 33-35 U/ml
Ocena trendu, czyli analiza serii pomiarów markera w określonych odstępach czasu, jest znacznie bardziej wartościowa niż pojedynczy wynik. Pozwala odróżnić chwilowe wahania stężenia od stałej tendencji wzrostowej, która może świadczyć o progresji choroby.
Podwyższony poziom markera nowotworowego często nie jest związany z rakiem, co wynika z niskiej swoistości tych badań. Przykładowo, CA 125 wzrasta w endometriozie, PSA w zapaleniu prostaty, a CEA u nałogowych palaczy. Również inne stany, takie jak infekcje, choroby autoimmunologiczne czy ciąża, mogą powodować fałszywie dodatnie wyniki. Dlatego każdy nieprawidłowy rezultat wymaga weryfikacji przez lekarza, który zleci dalsze badania w celu znalezienia prawdziwej przyczyny.
Głównym ograniczeniem markerów nowotworowych jest ryzyko wyników fałszywie dodatnich (podwyższony poziom bez raka) i fałszywie ujemnych (prawidłowy poziom mimo choroby). Te ostatnie są częste we wczesnych stadiach, gdy guz nie produkuje jeszcze wystarczającej ilości markera.
Aby wynik badania był wiarygodny, należy się do niego odpowiednio przygotować:
Na czczo – w większości przypadków krew pobiera się po co najmniej 8-12 godzinach od ostatniego posiłku.
Unikanie używek i wysiłku – dzień przed badaniem należy unikać alkoholu i intensywnej aktywności fizycznej.
Specjalne zalecenia dla PSA – mężczyźni na 24-48 godzin przed badaniem powinni unikać ejakulacji, badania per rectum, masażu prostaty i jazdy na rowerze, ponieważ czynności te mogą zawyżyć wynik.
Informacja o lekach – przed badaniem należy poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach.
Wyniki badań markerów należy zawsze skonsultować z lekarzem, zwłaszcza w następujących sytuacjach:
Wynik poza normą – każdy rezultat wykraczający poza zakres referencyjny.
Narastający trend – systematyczny wzrost stężenia markera w kolejnych badaniach, nawet w granicach normy.
Niepokojące objawy – np. niezamierzona utrata masy ciała, przewlekły ból, wyczuwalne guzki czy zmiany w rytmie wypróżnień.
Lekarz, analizując wyniki w kontekście ogólnego stanu zdrowia, zdecyduje o dalszych krokach: może zlecić powtórzenie badania, skierować na diagnostykę obrazową (USG, TK) lub do specjalisty (onkologa, urologa, ginekologa). Nie należy interpretować wyników samodzielnie.
Nasze kanały dostępu socialmedia
